Rosyjska rakieta Ch-101 spadła na Lubelszczyźnie. Najnowsze ustalenia

Prawdopodobnie rosyjska rakieta manewrująca Ch-101 naruszyła w nocy polską przestrzeń powietrzną i spadła w rejonie miejscowości Tarnawa-Kolonia na Lubelszczyźnie. Jest to obecnie najbardziej prawdopodobna hipoteza przedstawiana przez polskie władze oraz stronę ukraińską, ale ostateczna identyfikacja wymaga zbadania fragmentów silnika, kadłuba, układu sterowania i głowicy bojowej.

Minister obrony Władysław Kosiniak-Kamysz poinformował, że Ch-101 jest najbardziej prawdopodobnym typem pocisku. Inspektor Sił Powietrznych gen. dyw. Ireneusz Nowak przekazał natomiast, że podczas nocnego ataku Rosja wystrzeliła przeciwko Ukrainie około 20–22 rakiet Ch-101, a dwa pociski zostały uznane za potencjalnie zagrażające terytorium Polski. Polski F-16 miał śledzić jeden z nich i obserwować jego upadek w niezamieszkanym rejonie. Nie odnotowano ofiar ani szkód w zabudowaniach.

Na miejscu znaleziono krater oraz rozrzucone szczątki niezidentyfikowanego obiektu. Teren znajduje się około dwóch kilometrów od najbliższych zabudowań. Prokuratura i służby wojskowe prowadzą oględziny, a Ukraina wystąpiła o możliwość udziału swoich ekspertów w badaniu pozostałości pocisku.

Czym jest Ch-101?

Ch-101, w zapisie międzynarodowym Kh-101, jest rosyjską lotniczą rakietą manewrującą dalekiego zasięgu. Nie jest rakietą balistyczną. Po odłączeniu od samolotu rozkłada skrzydła, uruchamia niewielki silnik odrzutowy i kontynuuje lot podobnie do małego bezzałogowego samolotu.

Pocisk powstał jako następca radzieckich rakiet Ch-55 i Ch-555. Jego podstawowym zadaniem jest atakowanie ważnych celów z dużej odległości bez konieczności zbliżania bombowca do bronionej przestrzeni powietrznej przeciwnika. Wersja Ch-101 przenosi głowicę konwencjonalną. Pokrewny Ch-102 jest przeznaczony do przenoszenia głowicy jądrowej. Nie należy więc określać każdego Ch-101 jako pocisku nuklearnego — są to dwa odrębne warianty tej samej rodziny.

Według ukraińskiego wywiadu wojskowego pocisk ma około 7,45 metra długości, rozpiętość rozłożonych skrzydeł około 4,3 metra i masę startową około 2400 kilogramów. Publiczne źródła różnią się w sprawie dokładnej średnicy kadłuba, podając wartości od około 0,5 do 0,74 metra. Rozbieżność może wynikać z mierzenia właściwego kadłuba albo jego najszerszej części wraz z elementami dolotu powietrza.

Najważniejsze dane techniczne

Parametr	Publicznie dostępne dane
Typ	lotnicza rakieta manewrująca dalekiego zasięgu
Długość	około 7,45 m
Rozpiętość skrzydeł	około 4,3 m
Masa startowa	około 2300–2400 kg
Napęd	dwuprzepływowy silnik turboodrzutowy TRDD-50A
Prędkość	około 900–1000 km/h
Typowa prędkość przelotowa	około Ma 0,58–0,7
Maksymalna prędkość	szacunkowo do około Ma 0,78
Głowica podstawowa	około 400–500 kg
Głowica zmodernizowana	do około 800 kg w układzie tandemowym
Zasięg praktyczny	najczęściej 2500–2800 km
Maksymalny deklarowany zasięg	od 4500 do 5500 km, zależnie od źródła i konfiguracji
Nosiciele	przede wszystkim Tu-95MS oraz Tu-160/Tu-160M

Dane dotyczące maksymalnego zasięgu należy traktować ostrożnie. Amerykański ośrodek CSIS przyjmuje około 2500–2800 kilometrów, zaznaczając, że rosyjskie deklaracje mówią nawet o 4500 kilometrach. Ukraiński wywiad wojskowy podaje z kolei wartość „do 5500 kilometrów”. Nie oznacza to, że każdy bojowy Ch-101 z ciężką głowicą może przelecieć 5500 kilometrów na niskiej wysokości.

Jak Ch-101 jest wystrzeliwany?

Rakieta nie startuje z wyrzutni naziemnej. Jest przenoszona przez bombowce strategiczne, przede wszystkim Tu-95MS oraz Tu-160. Samolot wynosi pocisk na odpowiednią wysokość i prędkość, po czym następuje jego zrzut.

Ch-101 nie potrzebuje dużego silnika startowego, ponieważ początkową prędkość i wysokość otrzymuje od bombowca. Po oddzieleniu rozkładają się skrzydła oraz powierzchnie sterowe, a spod tylnej części kadłuba wysuwany jest silnik TRDD-50A. Jest to niewielka, ekonomiczna jednostka odrzutowa zaprojektowana specjalnie dla pocisków manewrujących.

Tu-95MS może przenosić Ch-101 na zewnętrznych belkach podskrzydłowych. Tu-160 przenosi rakiety w wewnętrznych komorach uzbrojenia. Bombowce nie muszą wlatywać nad Ukrainę. Pociski mogą być odpalane z głębi terytorium Rosji, znad rejonu Morza Kaspijskiego albo z innych przygotowanych rubieży startowych.

Jak Ch-101 odnajduje cel?

System naprowadzania Ch-101 nie opiera się na jednym czujniku. Rakieta korzysta z kilku uzupełniających się metod.

Podstawą jest nawigacja inercyjna. Żyroskopy i czujniki przyspieszeń określają położenie rakiety bez konieczności odbierania sygnałów z zewnątrz. Z czasem system inercyjny gromadzi jednak błędy, dlatego jest korygowany przez rosyjski system nawigacji satelitarnej GLONASS.

W pocisku znajduje się system satelitarny SN-99, pokładowy komputer sterowania VSS-1 oraz optoelektroniczny system korekcyjny Otblesk-U. Ukraiński wywiad potwierdził obecność tych urządzeń podczas badań przechwyconych lub rozbitych rakiet.

Otblesk-U fotografuje teren pod rakietą i porównuje widziany obraz z mapami lub charakterystycznymi punktami zapisanymi w pamięci komputera. Pozwala to korygować położenie również wtedy, gdy sygnał satelitarny jest zakłócany.

Ch-101 posiada ponadto dopplerowski układ pomiaru prędkości względem podłoża. W zbadanych rakietach zidentyfikowano nadajniki, odbiorniki oraz komputer systemu SINAR. Połączenie pomiaru inercyjnego, satelitarnego, dopplerowskiego i optoelektronicznego utrudnia całkowite „oślepienie” pocisku jednym rodzajem zakłóceń.

W źródłach pojawia się deklarowana dokładność od około 6 do 20 metrów. Są to jednak wartości techniczne lub szacunkowe, a nie gwarancja trafienia bojowego. Dokładność może pogorszyć błąd programu misji, zakłócenie GLONASS, awaria czujnika, niewłaściwa mapa terenu, zachmurzenie, uszkodzenie rakiety albo skutki działania obrony przeciwlotniczej.

Dlaczego pocisk trudno wykryć?

Ch-101 został zaprojektowany do lotu poniżej zasięgu skutecznej obserwacji części radarów dalekiego zasięgu. Na zasadniczej części trasy może poruszać się na większej wysokości, lecz w rejonie zagrożenia obniża lot i wykorzystuje ukształtowanie terenu.

W publicznych opracowaniach pojawiają się wartości około 30–60 metrów nad ziemią dla najniższego profilu lotu. Nie oznacza to stałego lotu dokładnie na tej wysokości. Rakieta może zmieniać pułap w zależności od trasy, rzeźby terenu, zaprogramowanych punktów nawigacyjnych i rozmieszczenia obrony powietrznej.

Nisko lecący pocisk znika za naturalną krzywizną Ziemi, lasami, wzniesieniami i zabudową. Radar naziemny może go wykryć dopiero z odległości kilkudziesięciu kilometrów, nawet gdy w przypadku wysoko lecącego samolotu jego zasięg wynosi kilkaset kilometrów.

Ch-101 ma również kadłub o ograniczonej skutecznej powierzchni odbicia radarowego. Nie jest całkowicie niewidzialny, ale jego kształt, niewielkie rozmiary i zastosowane materiały utrudniają wykrycie w porównaniu z klasycznym samolotem.

Nowsze egzemplarze otrzymały aktywną stację zakłócającą SP-504 oraz system L-504 wyrzucający reflektory dipolowe. Ukraińskie źródła informują także o wyrzucaniu pułapek termicznych mających utrudnić naprowadzanie rakiet przeciwlotniczych wykorzystujących podczerwień. Elementy SP-504 i L-504 zostały zidentyfikowane w szczątkach Ch-101.

Jakie głowice może przenosić Ch-101?

Najważniejsze jest rozróżnienie kilku konfiguracji. Nie każdy pocisk ma identyczną głowicę.

Klasyczna głowica odłamkowo-burząca

Podstawowy Ch-101 był opisywany jako pocisk przenoszący około 400–450 kilogramów ładunku bojowego. Ukraińskie Ministerstwo Obrony podaje w odniesieniu do wersji bazowej wartość do około 500 kilogramów.

Nie cała ta masa jest materiałem wybuchowym. W masie głowicy znajdują się również:

• stalowy korpus,
• elementy odłamkowe,
• zapalnik,
• przewody i układy zabezpieczające,
• konstrukcja mocująca,
• ewentualna osłona penetracyjna.

Rzeczywista masa materiału wysokoenergetycznego jest więc niższa od całkowitej masy głowicy. Jej oddziaływanie może jednak być silniejsze niż identycznej masy czystego trotylu, jeżeli zastosowano mieszaniny zawierające RDX, HMX albo inne silniejsze materiały.

Głowica penetrująco-burząca

Część źródeł przypisuje Ch-101 możliwość przenoszenia głowicy przeznaczonej do przebijania dachów, lekkich umocnień i konstrukcji przemysłowych przed detonacją.

W takim wariancie zapalnik może mieć opóźnienie. Rakieta najpierw uderza w cel lub grunt, a eksplozja następuje po częściowym zagłębieniu głowicy. Powoduje to inny krater niż przy wybuchu dokładnie na powierzchni.

Głowica kasetowa

Ukraińskie służby potwierdzają istnienie konfiguracji kasetowej. Zamiast jednego skoncentrowanego wybuchu pocisk rozrzuca wiele mniejszych subamunicji na większym obszarze.

Według ukraińskiego Ministerstwa Obrony część subamunicji posiada stalowe elementy odłamkowe oraz wkładki cyrkonowe. Rozgrzany cyrkon może powodować dodatkowe pożary po detonacji.

Taki wariant nie musi pozostawić jednego dużego krateru. Może natomiast wytworzyć liczne małe kratery, rozległą strefę odłamków i wiele punktów zapłonu.

Głowica tandemowa o masie około 800 kg

Najważniejszą modernizacją z ostatnich lat jest zastosowanie drugiej głowicy. Ukraińscy eksperci odnaleźli w Ch-101 główną głowicę 9-E-2648 oraz dodatkową tandemową głowicę odłamkowo-burzącą oznaczoną MSNI.37364.376.

Łączna masa zestawu ma wynosić około 800 kilogramów. Aby zmieścić drugi ładunek, rosyjscy konstruktorzy zmniejszyli pojemność zbiornika paliwa. Zmodernizowany pocisk ma więc większą siłę niszczącą, ale mniejszy zasięg.

Ukraińskie Ministerstwo Obrony opisuje to jako świadomą zamianę „nadmiarowego zasięgu” na większy ładunek bojowy.

Wersja jądrowa Ch-102

Ch-102 jest odpowiednikiem Ch-101 przeznaczonym do przenoszenia głowicy jądrowej. Publiczne szacunki najczęściej wskazują około 250 kiloton, choć występują również wyższe wartości.

Nie ma obecnie żadnych podstaw, aby łączyć zdarzenie na Lubelszczyźnie z pociskiem Ch-102 albo z uzbrojeniem jądrowym. Jeśli odnaleziony obiekt rzeczywiście był częścią rosyjskiego uderzenia na Ukrainę, zdecydowanie bardziej prawdopodobny jest konwencjonalny Ch-101.

Głowica a zasięg — dlaczego cięższa rakieta leci krócej?

Zależność nie jest tak prosta, że rakieta z głowicą 50 kilogramów przeleci dokładnie dziesięć razy dalej niż pocisk z głowicą 500 kilogramów.

Zasięg rakiety manewrującej zależy między innymi od:

• ilości paliwa,
• masy całkowitej przy starcie,
• sprawności silnika,
• oporu aerodynamicznego,
• prędkości,
• wysokości lotu,
• liczby manewrów,
• warunków atmosferycznych,
• rezerwy paliwa pozostawionej na końcowy odcinek.

Zmniejszenie głowicy z 500 do 50 kilogramów ograniczyłoby masę pocisku, ale samo w sobie nie zwiększyłoby pojemności zbiornika. Rakieta poleciałaby dalej dzięki niższej masie, lecz największy wzrost zasięgu nastąpiłby dopiero wtedy, gdy zwolnioną przestrzeń konstruktorzy przeznaczyliby na dodatkowy zbiornik paliwa.

Odwrotny proces zastosowano prawdopodobnie w wersji z głowicą tandemową. Nie tylko dodano około 300–400 kilogramów masy, ale przede wszystkim zabrano część przestrzeni zajmowanej wcześniej przez paliwo. Powoduje to jednocześnie:

1. wzrost masy przewożonego ładunku,
2. zmniejszenie zapasu paliwa,
3. pogorszenie stosunku masy paliwa do masy całkowitej.

Dlatego spadek zasięgu może być znacznie większy, niż wynikałoby z samego dodania 300 kilogramów.

Najbardziej wiarygodne publiczne dane wskazują około 2500 kilometrów dla bazowego Ch-101 z głowicą do 500 kilogramów. Deklaracje rzędu 4500–5500 kilometrów mogą dotyczyć korzystniejszego profilu wysokościowego, lżejszej konfiguracji, maksymalnego zasięgu technicznego lub rosyjskich danych marketingowych.

Dla wersji z głowicą około 800 kilogramów nie ma jednej pewnej wartości. Wiadomo natomiast, że jej zasięg został celowo ograniczony przez zmniejszenie zbiornika paliwa. Przy atakach na Ukrainę nie musi to być poważną wadą, ponieważ rosyjskie bombowce mogą odpalać rakiety ze znacznie mniejszej odległości niż maksymalny zasięg podstawowego wariantu.

Jaki krater pozostawia Ch-101?

Nie istnieje jeden charakterystyczny „krater Ch-101”. Sam wygląd zagłębienia nie wystarczy do rozpoznania typu rakiety ani masy głowicy.

Na rozmiar krateru wpływają:

• rodzaj głowicy,
• faktyczna masa materiału wybuchowego,
• wysokość detonacji,
• opóźnienie zapalnika,
• kąt uderzenia,
• prędkość pocisku,
• gleba i jej wilgotność,
• skały znajdujące się pod powierzchnią,
• pełna albo częściowa detonacja,
• wcześniejsze uszkodzenie przez obronę przeciwlotniczą.

Badania techniczne pokazują, że średnica i głębokość krateru zależą równocześnie od masy ładunku, jego położenia względem powierzchni oraz właściwości gruntu. Dlatego dwa identyczne ładunki mogą pozostawić zupełnie inne ślady.

Przy pełnej detonacji klasycznej głowicy 400–500 kilogramów na powierzchni albo płytko pod ziemią można orientacyjnie oczekiwać krateru mającego od kilku do ponad dziesięciu metrów średnicy oraz od około jednego do kilku metrów głębokości. Jest to bardzo szeroki przedział analityczny, a nie parametr identyfikacyjny pocisku.

Głowica tandemowa o masie około 800 kilogramów mogłaby w podobnych warunkach stworzyć większy krater i znacznie większą strefę odłamkową. Nie oznacza to jednak dwukrotnie większej średnicy. Przy zachowaniu podobnych warunków liniowe rozmiary krateru rosną w przybliżeniu zgodnie z pierwiastkiem sześciennym z energii. Podwojenie energii zwiększałoby więc średnicę teoretycznie o około 26 procent, a nie o 100 procent.

Jeżeli zapalnik nie zadziała, powstanie głównie krater uderzeniowy spowodowany masą i prędkością samego pocisku. Może on być znacznie mniejszy, a wokół znajdą się stosunkowo duże fragmenty kadłuba, silnika i głowicy.

Częściowa detonacja może natomiast pozostawić nieregularne zagłębienie, rozrzucić elementy rakiety i jednocześnie pozostawić niewybuchy lub resztki materiału wybuchowego. Z tego powodu miejsce upadku musi być badane przez zespoły saperskie, nawet gdy nie ma widocznych oznak dużej eksplozji.

Co może ujawnić krater na Lubelszczyźnie?

Na obecnym etapie nie można na podstawie medialnych zdjęć stwierdzić, czy doszło do pełnej detonacji głowicy. Informacja o kraterze i rozrzuconych szczątkach potwierdza gwałtowne uderzenie lub eksplozję, ale nie przesądza o rodzaju ładunku.

Najważniejsze będą:

• szerokość i głębokość krateru,
• rozkład odłamków,
• stopień rozdrobnienia kadłuba,
• ślady produktów wybuchu,
• fragmenty zapalnika,
• obecność elementów głowicy 9-E-2648,
• obecność dodatkowej głowicy tandemowej,
• ślady subamunicji,
• pozostałości paliwa,
• stan silnika TRDD-50A.

Brak szkód w zabudowaniach nie dowodzi, że głowica była mała albo nie wybuchła. Miejsce upadku znajdowało się w polu, daleko od domów. Fala uderzeniowa i odłamki mogły więc nie napotkać zabudowań ani ludzi.

Z drugiej strony odnalezienie dużych, słabo zdeformowanych fragmentów głowicy wskazywałoby na jej niezadziałanie lub detonację niepełną. Ostateczna odpowiedź wymaga analiz chemicznych, metalograficznych i pirotechnicznych.

Czy można już stwierdzić, którą wersję Ch-101 odnaleziono?

Nie. Na godzinę publikacji nie przedstawiono publicznie numerów elementów, oznaczeń producenta ani fotografii pozwalających jednoznacznie określić wariant głowicy.

Jeżeli odnalezione zostaną:

• elementy 9-E-2648 — będzie to ślad głównej głowicy;
• elementy MSNI.37364.376 — wskaże to na wersję tandemową;
• wyrzutniki i subamunicja — może to potwierdzić konfigurację kasetową;
• SP-504 i L-504 — będzie to egzemplarz wyposażony w nowszy zestaw przeciwdziałania obronie powietrznej;
• komputer Otblesk-U, SN-99 i VSS-1 — będzie można porównać generację elektroniki z wcześniej zbadanymi rakietami.

Ukraiński wywiad opublikował bazę ponad stu podzespołów stosowanych w Ch-101. Obejmuje ona silnik, komputery, układy nawigacji, stację zakłócającą, głowice oraz liczne elementy elektroniczne. Dzięki temu identyfikacja nawet częściowo zniszczonego pocisku jest możliwa na podstawie kilku charakterystycznych podzespołów.

Co mogło doprowadzić rakietę nad Lubelszczyznę?

Na tym etapie można rozważać kilka scenariuszy, ale żadnego nie należy jeszcze przedstawiać jako potwierdzonego.

Pierwszym jest błąd systemu nawigacyjnego. Awaria części układu inercyjnego, satelitarnego lub optycznego mogła spowodować zejście z zaprogramowanej trasy.

Drugim jest wpływ zakłóceń radioelektronicznych. Utrata lub sfałszowanie sygnału GLONASS nie powinny samodzielnie całkowicie pozbawić rakiety orientacji, ale mogą zwiększyć błąd, szczególnie gdy równocześnie wystąpi awaria innych systemów.

Trzecim scenariuszem jest uszkodzenie przez ukraińską obronę przeciwlotniczą. Pocisk nie musi zostać rozerwany w powietrzu. Odłamki rakiety przeciwlotniczej mogą uszkodzić sterowanie, silnik, zbiornik lub czujniki, pozostawiając Ch-101 zdolną do dalszego, lecz niekontrolowanego lotu.

Czwartą możliwością jest błędnie zaprogramowana trasa albo punkt nawigacyjny. Rakiety manewrujące mogą wykonywać liczne zmiany kierunku, aby ominąć znane rejony obrony przeciwlotniczej. Błąd w danych misji może skierować pocisk poza właściwy korytarz.

Nie można również wykluczyć celowego zaprogramowania trasy w pobliżu granicy w celu wykorzystania ograniczeń politycznych i operacyjnych obrony powietrznej. Obecnie nie ma jednak publicznego dowodu, że naruszenie polskiej przestrzeni było zamierzone.

Co wiadomo, a co pozostaje hipotezą?

Potwierdzone lub oficjalnie ogłoszone

• w polskiej przestrzeni powietrznej wykryto obiekt poruszający się w kierunku zachodnim;
• obiekt spadł w rejonie Tarnawy-Kolonii;
• miejsce upadku znajdowało się w terenie niezabudowanym;
• nie było ofiar ani szkód w budynkach;
• polski F-16 obserwował końcową fazę lotu i upadek;
• polskie władze uznają Ch-101 za najbardziej prawdopodobną identyfikację;
• prowadzone są oględziny szczątków i krateru.

Bardzo prawdopodobne, ale oczekujące na potwierdzenie

• obiekt był rosyjskim Ch-101;
• pochodził z nocnej salwy wymierzonej w Ukrainę;
• posiadał konwencjonalną głowicę bojową;
• znalazł się nad Polską wskutek awarii, uszkodzenia lub błędu nawigacji.

Obecnie niepotwierdzone

• dokładne miejsce wystrzelenia pocisku;
• wariant i masa głowicy;
• pełna albo częściowa detonacja;
• dokładna wysokość oraz trasa lotu nad Polską;
• przyczyna zejścia z zaprogramowanego kursu;
• wpływ ukraińskiej obrony przeciwlotniczej lub walki radioelektronicznej;
• ewentualna celowość naruszenia przestrzeni NATO.

Wnioski

Jeśli oględziny potwierdzą, że na Lubelszczyźnie spadł Ch-101, będzie to rosyjska lotnicza rakieta manewrująca zaprojektowana do przenoszenia głowic o masie od około 400 do nawet 800 kilogramów.

Nie można obecnie zakładać, że pocisk miał największą dostępną głowicę. Rosja używa równolegle różnych serii produkcyjnych i konfiguracji. Rozmiar krateru może dostarczyć informacji o sposobie detonacji, ale sam nie pozwoli wiarygodnie obliczyć masy ładunku.

Najważniejszym dowodem będą oznaczone elementy głowicy, silnika, układu nawigacyjnego i systemów samoobrony. Dopiero ich analiza pozwoli ustalić, czy był to klasyczny Ch-101 z głowicą około 400–500 kilogramów, zmodernizowany wariant tandemowy o masie około 800 kilogramów, wersja kasetowa czy pocisk, którego głowica nie zadziałała prawidłowo.

Na obecnym etapie właściwe sformułowanie brzmi: na Lubelszczyźnie najprawdopodobniej spadła rosyjska rakieta manewrująca Ch-101, ale jej dokładna konfiguracja oraz przyczyna naruszenia polskiej przestrzeni powietrznej pozostają przedmiotem badań.